साल्हेर - सालोटा - मुल्हेर - मोरा (दिवस पहिला)

दिवस पहिला (२ ऑक्टोबर २०१५) : मुल्हेर आणि मोरा

डावीकडून (मोरा - मुल्हेर - हरगड)

एका महिन्यावर २ ऑक्टोबर आला होता. नेमका शुक्रवार असल्याने जोडून सुट्टी आली होती. चांगलीच संधी चालुन आली होती. नजर किल्ल्यांचा शोध घेत फिरत होती. ३ दिवस हातात होते, कुठले गड फिरुयात असा विचार करत असतानाच अचानक नजर पडली बागलाण मुलखावर. होय! महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे किल्ले साल्हेर - सालोटा आणि त्यांच्याच जोडीला मुल्हेर आणि मोरा. या बागलाण मुलुखातील किल्ल्यांना भेट द्यायचीच असे ठरवले. बस्सं ! मग काय, ठरलंच. माळ्यावर धुळ खात पडलेला टेंट, स्लीपिंग bag, sack काढायची आता वेळ झाली होती. सगळ्या गोष्टींची जमवा - जमाव सुरु झाली. सवंगडींना विचारपूस सुरु झाली. या किल्ल्यांना भेट द्यायचीच असे मनाशी ठरवले. सगळ्यांना विचारत - विचारत शेवटी आम्ही ६ जण तयार झालो. गाडी ठरवली. दिवस जाता जात नव्हते. १ ऑक्टोबरची आस लागली होती. 

मुल्हेरचा दरवाजा

ठरलं! १ ऑक्टोबरला रात्री निघायचं. आदल्या दिवशी समीरदादाकडून स्टोव्ह आणि पातेल आणलं. सर्व जणांना शिधा-खाद्य पदार्थाचं साहित्य वाटुन दिलं होतं. अखेरीस ज्या दिवसाची आस लागलेली तो दिवस उजाडला. होय ! १ ऑक्टोबर. ठरल्याप्रमाणे केतकी, अश्विनी, रवींद्र, विवेक आणि ओंकार माझ्याकडे रात्री ८.३० वाजता जमले. बाहेर जोरदार पाऊस चालु होता. ९ वाजता गाडी आली आणि सगळ आवरून आम्हाला निघायला ९.३० झाले. पाऊस अजुनही कोसळतच होता. एकदा मनात विचार आला तिकडेही असाच पाऊस असेल तर? पण नाही, आता माघार नाही. आम्ही मनाशी पूर्ण निर्णय करूनच निघालो. बागलाण प्रदेशात जायला सटाणा गावावरून जाता येते. सटाणा पर्येंत जायला नाशिक मार्गे आणि मनमाड मार्गे जाता येते. आम्ही मनमाड मार्गे निघालो. आमचा driver खुप हळू चालला होता. 

मुल्हेर पदारातील गणेश मंदिर

मजल दरमजल करत आम्ही रात्री २.३० वाजता शिर्डीमध्ये पोचलो. रस्त्याच्या कडेलाच चहाची एक हातगाडी उभी होती. आम्ही पटापट चहा आणि दुध पिउन पुढे निघालो. मनमाडला पोहोचताच उजव्या बाजूस अंधारातच आम्हाला अंकाई किल्ल्याचे दर्शन झाले. ते बघुन आम्ही पुढे निघालो. अखेरीस सकाळी ६ वाजता आम्ही मुल्हेर गावात पोहोचलो. होय! आम्ही ठरवले होते आधी मुल्हेर - मोरा करूयात. मी आणि ओंकार एकही मिनिट झोपलो नव्हतो. आता आराम करायला वेळ नव्हता. आम्ही मुल्हेर गावात उद्धव महाराजांच्या आश्रमात उतरलो. तिथे पटापट आवरून आम्ही शुक्लाजींकडे नाश्ता करायला आलो. पटापट नाश्ता उरकला, दुपारच्या जेवणाचा डबा घेतला, थोडीशी माहिती घेऊन आम्ही मुल्हेर गडाच्या दिशेने निघालो. एवढ्यात आमची गाडी खराब झालेली म्हणुन आम्हाला मुल्हेरच्या पायथ्यापर्येंत चालत जावे लागले. चला आता गडापर्येंत पोहोचेपर्येंत मुल्हेर-मोरा विषयी थोडीशी माहिती देतो.

गणेश मंदिरातील महादेव व गणेशाची मुर्ती

मुल्हेर हा किल्ला बागुलवंशीय घराण्याने बांधला असा इतिहास आहे. या घराण्यावरूनच या मुलुखाला बागलाण असे नाव पडले. बागुल म्हणजे मुळचे कनोज येथील. मागुली राजा हा या घराण्याचा पुर्वज. त्याच्या काळात तलवारीच्या मुठीचा घाट सुरु झाला. ती मुल्हेरी मुठ म्हणुन हिंदुस्तानात प्रसिद्ध आहे. या घराण्यात अकरा राजा होऊन गेले. या अकरा राजांनंतर हा किल्ला मोघालांकडे गेला. १६६४ आणि १६७० मधील सुरत लुटेसाठी शिवाजी राजांनी ह्या प्रदेशाचा उपयोग केला. पण ह्या काळात महाराजांना हा किल्ला जिंकता आला नाही. पण १६७२ मध्ये पुन्हा एकदा जोरदार मुसंडी मारून हा किल्ला राजांनी काबीज केला आणि संपुर्ण बागलाण प्रदेश स्वराज्यात समाविष्ट करून घेतला. 

मुल्हेर पदारातील "मोती टाके"

मुल्हेर आणि मोरा हे जोड किल्ले असुन मोरा किल्ल्यावर बघायला भव्य दरवाजा, पायऱ्या आणि एक टाके आहे. या किल्ल्यांच्या पदरात खुप काही बघण्य सारखे आहे. सुरुवातीला आपण ३ दरवाज्यातून प्रवेश करतो. वरच्या बाजुस एक गणेश मंदिर आहे. गणेश मंदिराच्या मागील बाजुने गेल्यावर रामेश्वर मंदिर लागते. थोडे वरच्या बाजुस गेल्यावर हत्ती आणि मोती टाके लागतात. मोती टाक्यापासून सरळ गेल्यावर सोमेश्वरचे मंदिर लागते. सोमेश्वर मंदिराच्या येथे वरच्या बाजुस गुलाब टाके लागते, तसेच थोडे पुढे महिषासुर्मार्दिनी देवीची मुर्ती लागते. मुल्हेर किल्ल्याच्या माथ्यावर ५-६ टाके आहेत, भव्य दरवाजे आहेत, गुहा आहेत, पहारेकऱ्यांसाठी देवडी आहे, हनुमंताची कातळात कोरलेली मुर्ती आहे आणि भडंगनाथाचे मंदिर आहे.

सोमेश्वर मंदिर

आता आम्ही किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहोचलो. येथे मोठे वृक्ष आहे आणि कृत्रिम झोपडी आहे. येथुन सरळ कच्चा रस्ता वर गडाकडे जातो. आम्ही या वाटेने निघालो. अर्धा तास चालल्यावर आम्ही किल्ल्याच्या पहिल्या दरवाज्यापाशी येऊन पोहोचलो. हा दरवाजा पडक्या अवस्थेत आहे. येथून थोडंस पुढे गेल्यावर आपण दुसऱ्या दरवाज्यापाशी येऊन पोहोचतो. हा दरवाजा चांगल्या अवस्थेत आहे. थोडंसच पुढे तिसरा दरवाजा लागतो. हा दरवाजा ओलांडला की आपण किल्ल्याच्या पदरात असलेल्या गणेश मंदिरापर्येंत पोहोचतो. ह्या मंदिराचे रूप काहीसे वेगळेच आहे. आतमध्ये गणेशाची मुर्ती आणि समोरच महादेवाच पिंड आहे. ह्या मंदिरात थोडा वेळ आराम करून आम्ही पुढे निघालो. 

रामेश्वर मंदिर

सरळ गेल्यावर आम्ही हत्ती टाके आणि मोती ताक्यापाशी येउन पोहोचलो. यातील हत्ती टाके कोरडे असुन मोती टाक्यातील पाणी पिण्याजोगे आहे. शुक्लाजींच्या मताप्रमाणे या टाक्यात दगड सोडला असता तो मोत्यासारखा पाण्यात जाताना दिसतो एवढे स्वच्छा टाके आहे. गडावर बाकी कुठेच पाणी उपलब्ध नसल्याने याच टाक्यातुन भरपूर पाणी भरून घ्यावे. ही दोन टाके बघुन आम्ही सोमेश्वर मंदिराच्या दिशेने निघालो. पण वाट न मिळाल्याने आम्ही ४५ मिनिटे तिथेच भटकत बसलो. तेवढ्यात मी आणि ओंकारने एक आवाज ऐकला आणि एक मिनिट शांतता पसरली. दोघांनी एकमेकांकडे बघितले. होय! परत एकदा डरकाळीसारखा आवाज आला. आम्ही पटापट उलटे फिरून मोती टाक्याकडे आलो. 

मुल्हेर किल्ल्यावरील गुहा

मुल्हेर वरील पाण्याचे टाके

वर जायला वाट सापडत नव्हती. समोर दिसत असलेल्या कातळाचे उद्दिष्ट समोर ठेऊन आम्ही सरळ चढाई सुरु केली. तेवढ्यात एक गुराखी धावत आमच्या जवळ आला आणि त्याने आम्हाला वाटेला लावुन दिले. अश्या प्रकारे मजल - दरमजल करत आम्ही पहिल्या दरवाज्यापाशी पोहोचलो. येथे उजव्या बाजुस कातळात कोरलेली हनुमंताची मुर्ती आपल्या दृष्टीस येते. येथील तटबंदी, किल्ल्याचे बांधकाम बघुन थक्क व्हायला होत. थोड वरच्या बाजुस गेल्यावर डाव्या बाजुस गुहा आहे. येथे मुक्काम करता येऊ शकतो. साधारण ५० ते ६० लोकं झोपु शकतील एवढी मोठी ही गुहा आहे. येथुन वरच्या दरवाज्यापाशी गेल्यावर डाव्या बाजुस एक देवडी लागते. येथे सुद्धा २ लोकं सहज राहु शकतात. एवढं बघुन आम्ही गडाच्या शेवटच्या दरवाज्यातुन आतमध्ये प्रवेश केला आणि गडाच्या माथ्यावर दाखल झालो.

मुल्हेरवरून " मोरा किल्ला "

गडाच्या माथ्यावर पोहोचल्यावर मागे खिंडीत वळुन पाहिले तर मुल्हेर माचीचे दर्शन होते तसेच आपल्या छातीला भिडलेला हरगड किल्ला समोरच दिसतो. गडाच्या माथ्यावर पोहोचताच उजव्या बाजूस पाण्याचे टाके आहेत. येथील पाणी एकदा - दोनदा गळून घेतले तर पिण्याजोगे आहे. येथुन थोडंस पुढे गेल तर अजून ४-५ पाण्याची कोरडी पडलेली टाके आहेत. ही टाके बघून आम्ही वरच्या बाजुस गेलो. येथे राजवाड्याचे थोडेसे अवशेष शिल्लक आहेत. एवढं बघुन आम्ही उजव्या बाजूने सरळ गेलो. येथे गडाची तटबंदी आहे आणि पायऱ्या आहेत. येथुन समोरच लांबवर सप्तमाळ रांगेचे दर्शन होते. वातावरण धुरकट असल्याने आम्हाला काही ती बघता आली नाही. हे बघून आम्ही मोरा गडाच्या दिशेने निघालो. ह्या वाटेवर जाताना डाव्या बाजुस नजर टाकली असता मांगी - तुंगीचे डोंगर आपल्या दृष्टीक्षेपास येतात. 

अगदी कुलंग ची आठवान करून देणाऱ्या मोरा किल्ल्याच्या पायऱ्या

मोरा किल्ल्यावरील पाण्याचे टाके

थोडंस पुढे गेल्यावर आपण भडंगनाथाच्या मंदिरापाशी येऊन पोहोचतो. ह्या मंदिराचे दर्शन घेऊन आम्ही मोरागडावर निघालो. येथून दिसणाऱ्या मोर किल्ल्याच्या पायऱ्या अगदी कुलंग किल्ल्याची आठवण करून देतात. मोरा हा किल्ला अतिशय छोटा असुनसुद्धा अतिशय देखणा आहे आणि तो एका डोंगरयात्रीच्या मनात ठसा उमटवतो. आम्ही पटापट मोरा किल्ल्यावर दाखल व्हायला निघालो. किल्ल्याच्या भिंतीवरून जाताना बाजूस असलेली खिंड हडसर किल्ल्याची आठवण करून देते. आम्ही पटापट मोरा किल्ल्याच्या पायऱ्या चढुन किल्ल्याच्या दरवाज्यापाशी पोहोचलो. या दरवाज्याचे बांधकाम आणि त्यावरील कोरीवकाम अतिशय सुंदर आहे. येथे जवळच पाण्याचे एक टाके आहे पण यातील पाणी पिण्याजोगे नाही. गडमाथ्यावर बघण्यासारखे काही नाही. एवढा सगळ बघुन आम्ही खिंडीच्या मार्गे गड उतरायला लागलो. यथील वाट थोडी घसाऱ्याची आहे. या वाटेने वाट शोधत आम्ही साधारण १ तासात सोमेश्वर मंदिरापाशी येऊन पोहोचलो. आत्तापर्येंत १ वाजला होता. सगळ्यांना भुक लागल्या होत्या पण पाणी पाहिजे म्हणुन आम्ही मोती टाक्यापाशी जेवण करायचा निर्णय घेतला. सोमेश्वर मंदिरातील महादेवाचे दर्शन घेऊन, या मंदिराची रचना बघुन आम्ही पुढे निघालो. 

मोरा किल्ल्याचा दरवाजा आणि पायऱ्या

येथून पुढे मोती टाक्यापाशी जाताना आम्ही वाट चुकलो आणि १.३० तास जंगलात भटकत बसलो. दुपारचे २.३० वाजले होते, अंधारून आले होते. तेवढ्यात वरच्या बाजुने आम्हाला एक कळस दिसला, तो होता रामेश्वर मंदिराचा. आम्ही पटापट काट्याकुट्यातुन वाट काढून मंदिरापाशी पोहोचलो. आमच्याजवळ गडाचा नकाशा होताच. त्या नकाशाच्या सहाय्याने आम्ही गणेश मंदिरापाशी पोहोचलो. आता २.४५ झाले होते. आम्ही पटापट जेवायला बसलो. बाजुलाच एक झरा होता. या झऱ्याचे पाणी भरून घेतले आणि आम्ही आमचे जेवण उरकले. साधारण ४ वाजता आम्ही गडाच्या पायथ्याशी पोहोचलो. परत २ किमी चालुन आम्ही आश्रमात परतलो. मग काय संध्याकाळी परत शुक्लाजींकडे जेवण करून, तिथे अजून काही समूह जेवण करायला आले होते, त्यांच्याशी संवाद साधला. त्यांच्याकडून समजले साल्हेर आणि सालोटाच्या इथे खुप पाऊस झाला आहे. त्यांच्या कडून माहिती घेऊन आश्रमात आम्ही वरांड्यामध्ये पहुडलो. आता उद्याची आस लागलेली ती साल्हेर - सालोट्याची.

- साकेत घाणेकर

संपर्क : (saketghanekar7191@gmail.com)