साल्हेर - सालोटा - मुल्हेर - मोरा (दिवस दुसरा)

दिवस दुसरा (३ ऑक्टोबर २०१५) : साल्हेर आणि सालोटा

साल्हेर - सालोट्याचे पहिल्या पठारावरून दर्शन

साल्हेरचा पहिला दरवाजा आणि पायऱ्या

परवा दिवसभर झोप न झाल्याने काल रात्री छान झोप लागेल असे वाटले होते, पण ट्रेकला आल्यावर कसली झोप लागतीये. जेमतेम ५ तास झोप झाल्यावर आज सकाळी ५ वाजता खडबडुन जाग आली. जाऊन driver सकट सगळ्यांना उठवलं आणि पटापट आवरायला सांगितलं. सकाळी ६.१५ पर्येंत सगळ्यांनी आवरून आम्ही परत शुक्लाजींकडे नाश्ता करायला गेलो. पटापट नाश्ता करून आम्ही वाघंबे गावाच्या दिशेने निघालो. वाघंबेच्या दिशेने जाताना डाव्या बाजुस दिसणारे मुल्हेर, हरगड मागे मागे सरत चालले होते. ७.४५ वाजता आम्ही वाघंबे गावात पोहोचलो. या गावातील चंद्रकांत महाले काका आमच्या सोबत गडावर यायला आणि आम्हाला वाट दाखवायला तयार झाले. कालच्या मुल्हेरच्या अनुभवावरून आम्हाला या वेळेस वाट चुकून वेळ घालवायचा नव्हता. सकाळी ८ वाजता सुद्धा सुर्य डोकावला नव्हता. 

साल्हेरवरील गंगासागर तलाव

सगळीकडे धुकं पसरले होते. शांत, थंड आणि प्रसन्न असे वातावरण पसरले होते. काल पाऊस होऊन गेल्यामुळे माती चांगलीच बसली होती. आजपण पावसाचे सावट होतेच. काळे ढग डोक्यावर गिरक्या घालत होते. आजही मनात कुठेतरी वाटत होत, जर पाऊस आला तर आपला सालोता किल्ला काही बघुन होणार नाही. काल आलेल्या लोकांकडुन कळाले होते कि सालोटयावर जाणारी वाट बंद झाली आहे. ८ वाजले आणि आता आम्ही निघायला सज्ज झालो. समोर एका डोंगराच्या पल्याड डावीकडे सालोटा तर उजवीकडे साल्हेर गडांची शिखरे दिसत होती. पार धुक्यात बुडाली होती. आभाळात उंचच्या उंच पसरली होती जणु. ह्या दोन्ही किल्ल्यांच्या मध्ये एक खिंड आहे. या खिंडीपर्येंत पोहोचण्यसाठी आधी तीन डोंगर आणि एक पठार पालथे घालावे लागतात. ह्या खिंडी पर्येंत पोहोचेपार्येंत निसर्ग आम्हाला त्याच्या निरनिराळ्या छटा, त्याचे निरनिराळे रंग दाखवत होता. आजुबाजूला असलेली शेती, हिरवळ आणि सुंदरता कालचा शीण उतरवत होती. सगळ वातावरण अगदी आनंददायी आणि प्रसन्न होत. चला आता खिंडी पर्येंत पोहोचेपर्येंत तुम्हाला साल्हेर आणि सालोटा किल्ल्याची माहिती देतो.

साल्हेरच्या दुसऱ्या दरवाज्यातुन " सालोटा दर्शन "

दरवाज्यापाशी असलेला शिलालेख

१६७१ मध्ये शिवाजी राजांनी बागलाण प्रदेशाची अवघड मोहीम हाती घेतली होती. या गडाला वेढा टाकून हा किल्ला बळकावणे शक्य नसल्याने मावळ्यांनी कडा चढुनच ह्या किल्ल्यात समावेश केला आणि हा किल्ला स्वराज्यात समाविष्ट जाहला. या युद्धात किल्लेदार फत्तुलखान ठार झाला व साल्हेरवर भगवे निशाण फडकले. हा दिवस होता ५ जानेवारी १६७१. पुढे हा किल्ला परत बळकावण्यासाठी मोघलांनी या किल्ल्याला वेढा घातला. पण रणराज शिवराय, मोरोपंत आणि प्रतापराव गुजर यांनी तब्बल ४० हजार मराठ्यांनिशी हा किल्ला लढवला आणि मोघलांचा पाडाव केला. पण यावेळी या युद्धात शिवरायांचा मोठा धारकरी सूर्यराव काकडे जंबुरीयाचा गोळा लागून धारातीर्थी पडला. या संपूर्ण लढाईचे वर्णन सभासदाच्या बखरीत वाचायला मिळते. महाराष्ट्रात मोघलांवर तीन दशके झालेल्या रणसंग्रामात साल्हेरचे युद्ध प्रेरणात्मक होते. 

देवीचे मंदिर

साल्हेर हा किल्ला गुजरातमधील डांग आणि नाशिकमधील बागलाण या प्रदेशांच्या सीमेवर उभा आहे. ह्या किल्ल्याला महारष्ट्रातील सर्वात उंच असलेल्या किल्ल्याचा मान जातो. तसेच याच्या सर्वोच्च माथ्यावर असलेल्या परशुराम मंदिराला कळसुबाई नंतरचे दुसरे सर्वोच्च शिखर असल्याचा मान आहे. डांग आणि बागलाण यांमधील दळणवळणाचे घाट राखण्याचे काम हा किल्ला करतो. वाघंबे कडुन चढताना या किल्ल्यावर आपल्याला ३ मोठे दरवाजे लागतात. यातील एका दरवाज्याच्या समोरील बाजुस काळ्या पाषाणात एक शिलालेख कोरलेला आहे. वरच्या बाजुस आल्यावर डाव्या बाजुस खूप साऱ्या गुहा आणि कोरडी पाण्याची टाकी आहेत. येथे आपली झोपायची सोय होऊ शकते. येथुन पुढे अजून एक दरवाजा लागतो आणि आपण गडावर प्रवेश करतो. वरच्या बाजुस दोन पाण्याची सुमधुर टाकी आहेत. समोरच गंगासागर तलाव आहे. ह्याच्या बाजुस एक गुहा आणि मंदिर आहे. तसेच तलावाच्या बाजुला यज्ञकुंड आहे. वरच्या बाजुस परशुरामाचे मंदिर आहे. तर साल्हेर च्या बाजूने वरती आल्यास तीन दरवाजे लागतात. त्यातील दुसऱ्या दरवाज्यात कमलपुष्पके कोरली आहेत. तसेच दरवाज्यापाशी शिलालेख कोरला आहे.

परशुराम मंदिरापासून सालोटा दर्शन

परशुराम मंदिर

सालोटा हा किल्ला साल्हेरला जोडदुर्ग असल्याने ज्या ज्या वेळी साल्हेर किल्ल्याचा ताबा शत्रु कडे गेला त्या त्या वेळी सालोता किल्ल्याचाही ताबा शत्रुकडे गेला. शिवरायांनी बागलाणच्या धडक मोहिमेत हा किल्ला स्वराज्यात समाविष्ट करून घेतला. पुढे हा किल्ला १६८२ साली मोघालांकडे गेला तर पेशवाईमध्ये हा किल्ला परत मराठ्यांच्या ताब्यात आला. सालोटा किल्ल्याला सर्वोच्च दुर्गशिखरांमध्ये दुसर्या क्रमांकाचे स्थान आहे. या किल्ल्याच्या पायथ्याशी एक पडका वाडा, भग्न मंदिर, उघड्यावर असलेले शिवलिंग, पादुका व मोठ्या दगडावर कोरलेले मौतीचे शिल्प आहे. तर माथ्यावर जाणार्या गुडघाभर पायऱ्या आहेत. समोरच कातळात खोदलेला दरवाजा आहे. हा दरवाजा पार केल्यावर पुढे गडाचा दुसरा दरवाजा लागतो. उजव्या बाजुस पाण्याची टाके, छोट - छोट्या गुहा आणि दुर्गावशेष आहेत. पुढे तिसरा दरवाजा पार करून गेल्यावर आपण गडाच्या सर्वोच्च माथ्यावर पोहोचतो. सर्वोच्च माथ्यावर बघण्यासारखे फारसे काही नाही.

साल्हेर माची

सालोटा दरवाजा आणि त्यावरील देवडी

आता तब्बल १.३० तासांच्या परिश्रमानंतर आम्ही साल्हेर आणि सालोटा यांमधील खिंडीत येउन पोहोचलो. या खिंडीमधून उजवीकडे जाणारी वाट साल्हेर किल्ल्यावर जाते तर डावीकडे जाणारी वाट सालोटा किल्ल्यावर जाते. आम्ही आधी साल्हेर किल्ला बघायचे ठरवले आणि उजव्या वाटेने सरळ निघालो. पहिला वळसा घातल्यावर समोर लांबवर गडाचा पहिला दरवाजा नजरेस येतो. हा नजारा खूप सुंदर आहे. उजव्या बाजूस खिंड आणि समोर दरवाजा. या दरवाज्यापाशी आम्ही थोडा वेळ आराम केला आणि पुढे निघालो. येथून पुढे पायऱ्यांच्या मार्गे सरळ चढाई सुरु होते. येथून थोडंस पुढे गेला की आपण गडाच्या दुसऱ्या दरवाज्यापाशी येउन पोहोचतो. येथून वाट थोडी सरळ जाते आणि परत वरच्या बाजूस सरळ चढते. या वाटेने सरळ गेल्यावर आपण गडाच्या तिसऱ्या दरवाज्यापाशी येऊन पोहोचतो. येथे समोरच एक शिलालेख कोरला असल्याचे लक्षात येते. तर मागील बाजुस वळून पहिले असता नजरेस भिडलेला सालोटा किल्ला खद दिसतो. आम्ही येथे परत थोडा वेळ विश्रांती घेतली आणि पुढे निघालो. या दरवाज्यातुन पुढे सरळ गेल्यावर डाव्या बाजुस भरपूर गुहा, कोरडी पाण्याची टाकी आणि दुर्गावशेष नजरेस येतात. येथे साधारण ३०-४० लोकांची राहण्याची सोय सहज होऊ शकते. येथे थोडा वेळ आम्ही फोटोग्राफी करून साल निघालो. पुढे डाव्या बाजूस गडाचा शेवटचा दरवाजा लागतो. या दरवाज्यातून प्रवेश केल्यावर आपण गडाच्या माथ्यावर मोकळ्या पठारावर पोहोचतो. येथे परत आम्ही थोडा वेळ विश्रांती घेऊन उजव्या बाजूस असलेल्या वाटेने सरळ निघालो. या वाटेने पुढे आपल्याला गंगासागर तलाव, दोन पाण्याची टाके, गुहा आणि मंदिर लागते. दर बारा वर्षांनी येथे गंगा प्रकटते अशी आख्यायिका आहे. येथे अर्धा ते पाऊण तास आराम केला. मनसोक्त पाणी प्यायलो. सगळ्यांनी बाटल्या भरून घेतल्या. 

सालोट्यावरील गुहा आणि पाण्याची टाके

समोरच असेलेले यज्ञकुंड बघितले आणि गुहेच्या बाजूस असलेल्या वाटेने निघालो ते परशुराम मंदिराकडे. या वाटेने जाताना एक मंदिर लागते. या मंदिरात देवीची आणि गणेशाची मुर्ती आहे. या मंदिराचे दर्शन घेऊन आम्ही पुढे निघालो. लांब पठार पार करून आम्ही परशुराम मंदिरात दाखल झालो. येथे आम्ही अर्धा तास आराम केला. येथुन साल्हेर माचीचे सुंदर दर्शन होते. आतापर्येंत १ वाजला होता. सगळ्यांना भुक लागल्या होत्या. आम्ही परशुराम मंदिराचे दर्शन घेतले आणि पटापट खाली निघालो. खाली असलेल्या तिसऱ्या दरवाज्यापाशी आम्ही थांबलो. येथे आमच्या जवळ असलेल्या पराठे, पुऱ्या, खाकरे आदि गोष्टींवर ताव मारला आणि जेवण उरकुन पुढे निघालो. पुढच्या अर्ध्या तासात आम्ही खिंडीत येऊन दाखल झालो.

एका पठारावर निवांत चरत असताना

आता १.५० वाजले होते. खुप मोठ्या परिश्रमानंतर आम्ही खिंडीत येऊन पोहोचलो आणि लक्षात आले आपण परशुराम मंदिरापाशी घोषणा दिली नाही. पण हरकत नाही असं म्हणत खणखणीत आवाजात आम्ही घोषणा दिली. जयजयकर झाला. अंगावर चढलेली मरगळ उतरून गेली आणि पुन्हा एकदा अंगात संचारल. स्फूर्ती चढली आणि आम्ही सालोटयाच्या दिशेने हालचाल सुरु केली. महाले काका आमच्या सोबत होतेच, पण तेही वर्षभराने या किल्ल्यावर येत होते. त्यामुळे वाट सापडणे अवघडच होते. काळ आलेले तिनही समुह, तसेच साल्हेरवर भेटलेला अजून एक समुह यांना ह्या किल्ल्याची वाट सापडली नव्हती. सालोटा किल्ला पूर्ण करणाराha आमचा पहिलाच समुह होता. आम्ही मळलेल्या वाटेने पुढे निघालो. पुढे कारवीच्या झाडीतून वाट काढत आम्ही सरळ निघालो. मग एका मोकळ्या पठारावर पोहोचल्यावर गड माथ्यावर असलेल्या कातळकड्याचे ध्येय समोर ठेऊन सरळ चढाई सुरु केली. थोड्याच वेळात गडाच्या कातळात कोरलेल्या पायऱ्या लागल्या. गुडघाभर अश्या या पायऱ्या जवळपास १०० एक असतील. त्या पार करत आम्ही गडाच्या कातळात कोरलेल्या दरवाज्यापाशी पोहोचलो. इंग्रजांच्या अवकृपेमुळे यामागील कातळाची पडझड झाली आहे. या दगडांमधून आम्ही वाट काढत पुढे निघालो. समोरच कातळात कोरलेला अजून एक दरवाजा नजरेस येतो. या दरवाज्यातून प्रवेश करून आम्ही आत गेलो. मागे वळून बघितले तर दरवाज्याच्या वरच्या बाजूस देवडी बांधली आहे. देवडी म्हणजे पहारेकारांच्या झोपण्याची जागा. एरवी ती दरवाज्याच्या दोन्ही बाजूस असते. पण या दरवाज्यात जागा नसल्याने याची रचना या दरवाज्याच्या वरच्या बाजूस आहे. येथून पुढे गेल्यावर उजव्या बाजूस कातळात गुहा, दुर्गवशेष, कोरडी टाके आहेत. 

हे बघून अमी पुढे निघालो. पुढे असलेल्या गडाच्या तिसऱ्या दरवाज्यातून आत प्रवेश करून आम्ही गडाच्या सर्वोच्च माथ्यावर दाखल झालो. येथे दारुगोळ्याचा एक प्रकार, मारुतीचे सुंदर शिल्प आणि पदके अवशेष नजरेस येतात. आता पर्येंत ३.३० झाले होते. आता आम्ही पटापट उतरायला लागलो. साधारण ५.३० वाजता आम्ही वाघंबे गावात पोहोचलो. येथून आम्ही थोडा वेळ दवडून मांगी तुंगी च्या दिशेने निघालो. उशीर झाला असल्या कारणाने आम्ही पायथ्याशी असलेल्या मंदिराचे दर्शन घेतले आणि रामशेज किल्ल्याच्या दिशेने रवाना झालो. रामशेज किल्ल्याच्या पायथ्याशी एक हनुमंताचे खूप मोठे व सुंदर मंदिर आहे. येहते आम्ही मुक्कामास थांबलो. मग आमच्या जवळ असलेला स्टोव्ह आणि शिधेचे साहित्य बाहेर काढले. मस्त पैकी खिचडी आणि noodles बनवुन जेवणाचा आस्वाद घेतला. दिवसभर झालेल्या परिश्रमानंतर रात्री मंदिराच्या गाभाऱ्यात शांत झोप लागली. आता आस लागली होती उद्याची म्हणजेच रामशेज किल्ल्याची.

- साकेत घाणेकर

संपर्क : (saketghanekar7191@gmail.com)